26 Ocak 2012 Perşembe

Corc Oruell-Fil ovu

Mulmaynda, aşağı Burmada böyük sayda insan mənə nifrət edirdi. Həyatımda yalnız bir dəfə belə bir nifrətə məruz qalacaq qədər əhəmiyyətli olmuşdum. Şəhər bölməsində polis idim. Burada mənasız, bayağı anti-Avropa hissi çox acı idi. Heç kəsin açıq aşkar ayağa qalxmağa cəsarəti yox idi, lakin əgər bir avropalı qadın bazarda tək başına gəzsəydi kimsə onun üstünə tüpürə bilərdi. Bir polis işçisi kimi mən bəlli bir hədəf idim. Təhlükəsiz gördükləri hər an incidilirdim. Hətta bir dəfə çevik bir burmalı futbol meydançasında mənə badalaq atmış, digər- yenə burmalı olan hakim bilərəkdən başqa tərəfə baxmış, camaat da mənə iyrənc qəhqəhələrlə gülmüşdü. Belə hadisələr bir neçə dəfə baş vermişdi. Hər yerdə sarımtıl üzlərindəki istehzalarla qarşıma çıxan insanların təhlükəsiz məsafədə olarkən arxamca etdikləri təhqirlər məni əsəbləşdirirdi. Ən pisi isə gənc buddist rahiblər idi. Şəhərdə onlardan minlərlə idi və görünür heç birinin küçə tinlərində dayanıb avropalıları ələ salmaqdan başqa işləri yox idi.
Bütün bunlar təəccübləndirici və məyus edici idi. O zaman mən artıq imperializmin pis bir şey olduğunu düşünürdüm və işimi nə qədər tez atıb qaçsam o qədər yaxşı olacağı qərarına gəlmişdim.
Nəzəri olaraq – və təbii ki, bu bir sirr idi- mən burmalılara və onları zülmlə idarə edən ingilislərə qarşı idim. Sənətimlə bağlı olaraq mən buna ifadə edə biləcəyimdən daha çox nifrət edirdim. Belə bir işdə imperiyanın çirkin əməllərini daha yaxından görmək olur. Həbsxanaların pis qoxulu qəfəsləri içərisində qısılmış səfil məhbuslar, qorxudulmuş cinayətkarların uzun müddət içəridə olmaqdan bozarmış üzləri, bambukla döyülmüş insanların yaralardan bərkimiş ətləri – bütün bunlar mənə günahkarlıq hissi ilə dözülməz əzab verirdi. Ancaq mən istiqbal naminə heç nə edə bilmirdim. Gənc, eyni zamanda zəif təhsilli idim. Şərqdəki hər ingilisin üzərinə düşə biləcək problemlərimi tək başıma düşünməli olmuşdum. Hətta İngilis imperiyasının süqut etməkdə olduğunu və onu süqut etdirməyə çalışan imperiyaların ondan daha pis olduğundan xəbərsiz idim. Bütün bildiyim isə xidmət etdiyim imperiyaya nifrət ilə işimə mane olan pis ruhlu kiçik varlıqlara qarşı qəzəb arasında ilişib qalmağım idi.
Beynimin bir hissəsi ilə İngilis müstəmləkəsini yıxılmayan tiranlıq və əlacsız insanların iradələri üzərinə çökmüş despotizm hesab edir, digər tərəfdən isə dünyadakı ən böyük zövqün buddist bir keşişin bağırsaqlarını süngüyə keçirmək ola biləcəyini düşünürdüm. Bu kimi hisslər imperializmin əlavə məhsullarıdır; əgər inanmırsınızsa bunu hər hansı ingilis-hindli məmurundan onu iş xaricində tuta bildiyiniz vaxt soruşa bilərsiniz.
Bir gün məsələni açıqlığa qovuşduran bir şey baş verdi. Bu özlüyündə kiçik bir hadisə idi, amma məndə imperializmin gerçəklikləri – zülmkar hökumətlərin etdikləri barədə daha aydın təsəvvür yaratdı.
Bir səhər şəhərin digər ucundakı polis bölməsindən müfəttiş mənə zəng etib bir filin bazarı viran qoyduğunu dedi və bu barədə nəsə edə biləcəyimi soruşdu. Nə edə biləcəyim ağlıma gəlmirdi, ancaq nə baş verdiyini görmək istədiyimdən ata minib yola çıxdım. Götürdüyüm köhnə Vinçester-44 tüfəngim fil öldürmək üçün çox kiçik olsa da səsinin fili qorxutmaq üçün yararlı olacağını düşündüm. Bir neçə burmalı yolda məni dayandırdı və filin etdikləri barədə danışdı. Bu, əlbəttə, vəhşi deyil, əhlilləşdirilmiş hirsli bir fil olmalı idi. Bu cür digər fillər kimi o da zəncirlənmişdi, ancaq keçən gecə zənciri qırmış və qaçmışdı. Belə hallarda onu idarə edə biləcək yeganə insan olan baxıcısı fili təqib edirdisə də, səhv tərəfə getdiyindən hazırda on iki saatlıq məsafədə imiş və fil bu səhər qəflətən şəhərdə yenidən peyda olmuşdur. Burma xalqı silahsız və tamamilə köməksiz idi. Fil artıq kiminsə bambuk komasını dağıtmış, bir inəyi öldürmüş, bəzi meyvə piştaxtalarını ayaqlayaraq malları yemişdir; həmçinin o, bələdiyyəyə aid zibil maşını ilə qarşılaşmış, sürücü dabanbasma qaçmaq istəyərkən maşını çevirərək məhv etmişdir.
Burmalı müfəttiş və bəzi hindli polis məmurları məni filin göründüyü bölgədə gözləyirdilər. Bu, dik bir yamacı əhatə edən çox kasıb, baxımsız, üstü palma yarpaqlarıyla örtülmüş bambuk komalarından ibarət labirintə bənzəyən bir yer idi.
Yadımdadır, buludlu və sıxıcı bir səhər idi. Yağış təzəcə başlayırdı. Biz insanları filin hara gedə biləcəyinə dair sorğu-sual etməyə başladıq və həmişə olduğu kimi hər hansı dəqiq məlumat əldə edə bilmədik. Şərqdə bu, dəyişməz haldır: hekayə uzaqdan kifayət qədər aydın səslənir, ancaq hadisənin olduğu yerə yaxınlaşanda bir qədər qarışıq görünür. Insanların bəziləri filin bir istiqamətə, bəziləri isə digər istiqamətə getdiyini deyir. Bəziləri isə hər hansı fil barəsində heç nə eşitmədiklərini iddia edirlər. Mən bütün hekayənin başdan-ayağa yalan olduğunu düşünməyə başlayırdım ki, bir qədər aralıda qışqırıq səsləri eşitdim. Ucadan və dəhşət verici qışqırıqlar eşidildi: “ Uzaqlaş, ay uşaq, bu dəqiqə get!”. Yaşlı bir qadın əlində qalın çubuqla komanın küncündən bir dəstə çılpaq uşağı qovalayaraq yaxınlaşdı. Ağzı sözlə dolu görünən daha bir neçə qadın da gəldi. Göründüyü qədəri ilə orada uşaqların görməməli olduğu nəsə var idi. Komanın yanından döndüm və palçığa uzanmış insan cəsədi gördüm. O, yenicə ölmüş yarıçılpaq bir hindli idi...
İnsanlar filin qəflətən komanın tinindən onun üstünə gəldiyini, onu xortumu ilə tutduğunu, ayağını onun belinə basaraq yerə yapişdırdığını söylədilər. Yağışlı vaxtlar idi və yer yumşaqdı. Hindlinin üzü yerdə bir ayaq dərinliyində və bir neçə metr uzunluğunda iz açmışdı. O, üzü üstə əlləri çarpazlanaraq və başı sərt şəkildə yana burulmuş şəkildə uzanmışdı. Üzü palçıqla örtülmüş, gözləri bərəlmiş və dişləri dözülməz iztirab içərisində sıxılmışdı.(Yeri gəlmişkən heç vaxt ölü insanın sakit göründüyünü deməyin. Mənim gördüyüm əksər cəsədlərin şeytani görünüşü vardı.)
İri heyvan ayağı altında sürünməkdən onun belinin dərisi dovşan dərisi kimi soyulmuşdu. Ölünü görər-görməz mən buyruqçumu yaxınlıqdakı dostun evinə fil öldürmək üçün tüfəng gətirməyə göndərdim. Atımı isə hürküb məni üzərindən atmasın deyə geri yolladım. Bir neçə dəqiqə sonra tüfəng və beş ədəd güllə gətirildi və bu arada burmalılar gəlib filin bir neçə yüz metr irəlidə çəltik tarlasında olduğunu söylədilər. Artıq hərəkət etmək üzrə olarkən bölgənin bütün sakinləri atlarını götürüb ardımca gəldilər. Fili öldürmək üçün tüfənglə gəldiyimi görüb həyəcanla qışqırışdılar. Heç fil onlarin evlərini viran qoyanda onunla belə maraqlanmamışdılar. Ancaq indi başqa idi: fil vurulacaqdı. Bu onlar üçün ingilis xalqına xas kiçik bir əyləncə mövzusu idi. Üstəlik filin ətini də istəyirdilər. Bu məni bir qədər narahat etdi. Fili öldürmək niyyətim yox idi – tüfəngi, sadəcə ehtiyac olarsa özümü qorumaq üçün istəmişdim.
Səni izləyən bir kütlənin olması hər zaman qıcıqlandırıcı idi. Axmaq şəkildə çiynimdə tüfənglə get-gedə böyüyən və itələşən kütlə önündə təpədən aşağı gedirdim. Komalardan uzaqlaşdığımız zaman aşağıda daşla döşənmiş yol və ondan irəlidə, uzun çayırların göründüyü yüzlərlə yardlıq məsafədə hələ biçilməmiş, ilkin yağışlardan tamamilə islanmış çəltik tarlaları var idi. Fil yoldan səkkiz metr məsafədə sol tərəfi bizə dönmüş halda dayanmışdı. Yaxınlaşan kütləyə nəzər belə salmadı. O, otlari kökündən çıxarır,təmizləmək üçün dizlərinə çırpır və ağzına doldururdu.
Yolda dayandım. Qəti əminliklə fili görər-görməz öldürməməli olduğumu bilirdim. İşləyən fili öldürmək ciddi məsələ idi – bu, makinanın böyük və bahalı hissəsini məhv etməyə bənzəyirdi - və mümkün olduğu qədər insan bundan uzaq durmalı idi. Uzaqdan sakitcə ot yeyən fil bir inək qədər təhlükəsiz görünürdü. O zaman hirsli vaxtının artıq keçmək üzrə olduğunu və bu vəziyyətdə baxıcısı gəlib tutanadək zərərsiz şəkildə ortalıqda dolaşacağını düşünmüşdüm. Onu öldürməyi heç istəmirdim. Bir daha hücum etməyəcəyinə əmin olana qədər onu izləməyi, sonra evə qayıtmağı qərara aldım.
Ancaq həmin an məni izləyən kütləyə nəzər saldım. Bu, hər dəqiqə artan ən azı iki min nəfərlik insan toplusu idi. Camaat yolun digər tərəfini uzun məsafədə bağlamışdı. Cırıq paltarlar içərisindəki xoşbəxt, filin vurulacağı sevincindən bir qədər həyəcanlanmış sarı üzlü insan dənizinə nəzər saldım. Onlar mənə oyun göstərəcək olan sehrbaz kimi baxırdılar. Məni xoşlamırdılar, lakin əlimdəki tüfəngə görə bir an dəyərli olmuşdum. Birdən mən bütün bunlardan sonra fili öldürməli olacağımı düşündüm.
Insanlar məndən bunu gözləyirdilər və mən bunu etməli idim. İki min nəfərdən artıq insanın istəyinin məni qarşısı alınmaz şəkildə irəli apardığını hiss edə bilirdim. Həmin an - əlimdə tüfənglə dayanarkən, insan hakimiyyətinin nə qədər boş olduğunu düşündüm.
Budur mən-silahsiz yerli camaatın qarşısında tüfənglə dayanan ağ dərili adam- baş qəhrəman kimi görünürdüm. Ancaq həqiqətdə bu sarı üzlü kütlənin arzuları tərəfindən irəli-geri itələnən absurd bir kukla idim. O an başa düşdüm ki, ağ dərili birinin zalıma çevrilməsi onun azadlığının özü tərəfindən əlindən alınmasıdır. Belə halda o, boş, sadəcə göstəriş üçün yararlı olan müqəvvaya, sahibə(hindli koloniyalarında avropalılara verilən ad) çevrilir. Çünki işinin tələb etdiyi şey həyatını “yerli”lərə təsir etməyə çalışmaqla keçirmək idi, beləcə hər böhranda “yerli”lərin ondan gözlədiklərini etməli olurdu. O, maska taxır və üzü bu maskaya uyğunlaşırmış kimi böyüyür. Mən fili öldürməli idim; silah üçün adam göndərəndə özümü buna hazırlamışdım. Bir sahib kimi hərəkət etməli idim, o, qərarlı, nə düşündüyünü və nə etdiyini əminliklə bilən biri kimi görünməli idi. Bu qədər yolu əli silahlı, ardında iki min nəfərlik insan toplusu ilə gəlmək, sonra isə zəif şəkildə geri çəkilmək – yox, bu mümkün ola bilməzdi. Camaat mənə gülərdi. Bu, bütün həyatım boyu apardığım – şərqdəki hər bir ağ dərilinin gülüş hədəfi olmamaq üçün çalışdığı uzun bir mübarizə idi. Ancaq mən fili öldürmək istərmirdim. Onun otları dizinə çırparaq nənələr kimi məşğul bir ədayla yeməsini izlədim. Onu öldürmək mənə cinayət kimi gəlirdi. O yaşda mən heyvanların öldürülməsindən çəkinmirdim, ancaq heç vaxt bir fil öldürməmişdim. Ümumiyyətlə böyük heyvanı öldürmək hər zaman daha çətin görünür). Bundan əlavə heyvanın sahibini də düşünmək lazım idi. Diri halda filin ən az yüz funt dəyəri var idi; ölü şəkildə isə o, ancaq sümüklərinin dəyəri qədər- beş funt edirdi. Cəld hərəkət etməli idim. Biz gəlib çatarkın burada olan və bir qədər təcrübəli görünən burmalılara tərəf dönüb filin necə davrandığını soruşdum. Onlar hamısı eyni şey deyirdi: əgər onu tək buraxsan, sənə nəzər belə salmaz, ancaq çox yaxınlaşsan hücum edə bilər.
Nə etməli olduğum artıq məlum idi. Filə iyirmi beş yard yaxınlaşacaq və hərəkətlərini yoxlayacaqdım. Əgər hücum etsə, atəş aça bilərdim, heç bir qarşılıq görmədiyim halda isə baxıcısı gələnədək onu sərbəst buraxmaq təhlükəsiz olardı. Amma belə bir şey etməyəcəyimi bilirdim. Tüfəng atıcılığım zəif idi və yer hər addımda bata biləcəyim yumşaq palçıqla örtülü idi. Əgər fil hücum etsəydi və mən onu vurmağa macal tapmasaydım ancaq buxar maşını altında qalmış qurbağa qədər şansım olardı. Bununla bərabər mən təkcə öz canımı deyil, arxamdakı sarımtıl sifətli camaatı da düşünürdüm. Kütlə məni izləyən zaman mənim onlarla bağlı heç bir qorxum yox idi. Bir ağ dərili “yerli”lər qarşısında qorxmamalı idi; belə ki, o heç qorxmurdu da.
Beynimdəki tək fikir hər hansı bir səhv hərəkət olarsa bu iki min burmalının mənim qovulmağımı, tutulmağımı, ayaq altında tapdalanmağımı və təpənin üzərindəki hindli kimi gülümsəyən cəsəd halına gətirilməyimi görəcəyi idi. Əgər bu baş verərdisə onlardan bəziləri güləcəkdi. Bu, əsla olmazdı!..
Yalnız bir seçim var idi. Patronları sandığa doldurdum və daha yaxşı qorunmaq üçün yola əyildim. Kütlə susdu və teatrda nəhayət, pərdənin qalxmasını görən insanlar kimi xoşbəxt, dərin və asta bir köks ötürdülər. Hər şeyin sonunda onlar öz əyləncələrinə qovuşacaqdılar. Tüfəng nişangahlı gözəl bir alman əşyası idi. O zaman bir fili vurmaq üçün bir qulağından girib digərindən çıxan, xəyali bir çubuğu kəsmək kimi atəş açılması lazım olduğunu bilmirdim. Bu səbəbdən fil yan durduğuna görə tam qulaq dəliyinə nişan almalı olarkən, beynin orada olacağını düşünərək dəliyin bir neçə santimetr önünə nişan aldım. Tətiyi çəkərkən, partlamanı eşitmədim və tüfəngin təpməsini hiss etmədim – atəş hədəfə çatanda bunu heç kim hiss etmir – ancaq mən kütlədən gələn nəşə dolu şeytani uğultunu eşitdim. Güllə hədəfə çatarkən bir kimsənin düşünə biləcəyi ən qısa zamanda fildə sirli və dəhşətli dəyişiklik baş verdi. O, nə qımıldandı, nə yıxıldı, ancaq onun bədəninin bütün cizgiləri dəyişdi. Ani olaraq xəstələnmiş, büzüşmüş, qocalmış göründü – güllənin qorxunc təsiri onu yerə yıxmadan iflic etmişdi.
Nəhayət, uzun müddət görünənlərdən sonra – bunun sadəcə beş dəqiqə çəkdiyini demək olar – o, iradəsiz şəkildə dizləri üzərinə çökdü. Ağzı sulanmışdı. Üzərinə çox böyük zəiflik çökmüşdü. Yüzlərlə yaş qocaldığını düşünmək olardı. Eyni nöqtəyə təkrar atəş açdım. İkinci atəşdə o yıxılmadı, ancaq ümidsiz astalıqla ayaqları üstə qalxdı və bükülmüş ayaqları və əyilən başı ilə zəif formada doğruldu. Mən onu üçüncü dəfə vurdum. Bu, onun işini bitirən atəş oldu. Ağrının filin bütün vücudunu sarsdığını və ayaqlarındakı son taqəti də aldığını görmək olardı.
Ancaq yıxılarkən arxa ayaqlarının altında qatlanmasına görə bir qədər qalmış kimi göründü. Bir qaya kimi dikəldi, yuxarı baxdı, xortumu ağac şəklimdə göyə doğru uzandı. O, ilk və son dəfə nərildədi. Sonra qarnı mənə dönmüş şəkildə dayandığım yeri belə titrədən gurultuyla yerə çaxıldı.
Qalxdım. Burmalılar artıq qarşımda palçıq içərisində yarışa çıxmışdılar. Filin bir daha qalxmayacağı aydın idi, ancaq o, ölməmişdi. Ritmik şəkildə nəfəs alır, böyük təpəyə bənzər böyrü ağrıyla qalxıb enirdi. Ağzı geniş açılmışdı – solğun çəhrayı rəngli boğazdakı böyük mağara dərinliyini görmək olardı. Uzun müddət ölməsini gözlədim, ancaq filin nəfəsi zəifləmirdi. Nəhayət qalan iki gülləmlə onun ürəyinin ola biləcəyini düşündüyüm yerə atəş açdım. Ondan qırmızı məxmərə bənzər qan fışqırırdı, ancaq hələ də ölməmişdi. Onun bədəni hətta güllələr dəyəndə belə silkələnmədi, əzab verici nəfəs fasiləsiz davam edirdi. O, çox asta və böyük iztirabla, ancaq məndən çox uzaq bir dünyada ölürdü. Artıq bir mərmi belə onu daha çox incidə bilməzdi. Bu qorxunc və əsəbləşdirici vahiməyə son qoymalı olduğumu düşündüm.
Orada uzanan hərəkət etmək və eyni zamanda ölmək üçün gücsüz, özünü sona çatdırmağa belə qadir olmayan heyvanı görmək əsəb pozucu idi. Kiçik tüfəngimi gətirtdim. Güllə güllənin ardinca onun ürəyinə və boğazının aşağısına yağdırdım. Bunların da heç bir təsir yaratmadığı görünürdü. əzab verici nəfəs almalar saat tıqqıltısı kimi davam edirdi.
Artıq dayan bilmədim və oradan uzaqlaşdım. Sonradan eşitdim ki, filin ölməsi saat yarım çəkib. Burmalılar heybə və səbətlərini hələ mən getməmişdən gətirirdilər və mənə onların günortayadək filin bədənini sümüklərinə qədər soyduqlarını dedilər.
Daha sonra, filin vurulması barədə, əlbəttə ki, bitməz müzakirələr oldu. Sahibi hirsli idi, ancaq o, sadəcə bir hindli olduğu üçün heç nə edə bilməzdi. Bundan əlavə, mən qanuni olaraq doğru olanı etmişdim – qızmış fil sahibinin idarəsindən çıxmışsa qudurmuş it kimi öldürülməli idi. Avropalılar arasında fikirlər fərqli idi. Yaşlılar haqlı olduğumu, cavanlar isə bir hindli işçini öldürdüyü üçün filin vurmağın lənətlənəcək bir eyib olduğunu deyirdilər. Çünki bir fil, onlara görə hansısa lənətə gəlmiş Korringe hindlisindən daha dəyərli idi. Sonralar mən o hindlinin ölməsinə çox məmnun oldum; bu, məni qanunən haqlı edirdi, üstəlik mənə fili öldürmək üçün kifayət qədər bəhanə verirdi.
Amma tez-tez düşünürəm: görəsən kimsə mənim bu işi sadəcə olaraq axmaq görünməmək üçün etdiyimi anladımı?!

Tərcümə : Nərmin Kərimova